DAGJE WEG NA KERST?

Christelijke feestdagen als Kerstmis, Pasen en Pinksteren verwijzen naar één gebeurtenis, maar de viering bestaat bij ons uit twee dagen. In andere landen (bijvoorbeeld in de Verenigde Staten) bestaat zo’n tweede dag helemaal niet. In Nieuw Zeeland, Australië en Canada heet deze dag ‘Boxing Day’: naar oude traditie werd op deze dag de kerstkist (box) geopend. In die kist zaten cadeautjes voor de arme mensen. Om in stijl met het kerkelijk jaar te blijven: waarom hebben wij (en een aantal andere Europese landen) eigenlijk een tweede kerstdag (en in het verlengde hiervan een tweede paasdag en tweede pinksterdag)? Een kleine speurtocht leverde een verschillende verklaringen op, maar toch is er wel sprake van een gemeenschappelijk patroon.

Kerstening
Over de ontstaansgeschiedenis van de belangrijkste (eerste) christelijke feestdagen is redelijk veel duidelijkheid. De datum van Pasen bijvoorbeeld werd bepaald door het concilie van Nicea (325): op de eerste zondag na de eerste volle maan in de lente. Daarom valt Pasen nooit op dezelfde datum. Dat geldt ook voor Pinksteren, want dat wordt altijd 50 dagen na Pasen gevierd. In de derde eeuw wilden veel christenen de geboortedag van Jezus vieren. Maar omdat men dag, maand en jaar van Zijn geboorte niet kende, zocht men naar een zinvolle datum. En zo kwam men uit op 25 december: enkele dagen nadat het zonlicht weer begon terug te keren en de dagen gingen lengen (21 december, de winterzonnewende). Op deze manier werden de (‘heidense’) lichtfeesten (‘joelfeesten’) gekoppeld aan een belangrijk christelijk moment. Langzaam vergaten de mensen de oude betekenis van die dag en groeide Kerstmis uit tot een belangrijk christelijk feest. We gaan er overigens in onze huidige westerse jaartelling nog steeds van uit dat het jaar één het geboortejaar van Jezus is geweest, maar waarschijnlijk is dit niet helemaal juist en hebben de ‘kalendermakers’ zich enkele jaren vergist.

Extra vrije dag
De ‘tweede’ feestdagen (en dus ook tweede kerstdag) hebben naar alle waarschijnlijkheid geen echte christelijke grond. Sommige bronnen vermelden dat tweede paasdag in 1578 door de protestantse overheid werd ingesteld. Tweede kerstdag (door de kerk officieel 'Tweede dag onder het octaaf van Kerstmis' genoemd en waarop overigens het feest van de H. Stefanus wordt gevierd!) schijnt al te zijn ontstaan in de Middeleeuwen. Het dienstpersoneel van welgestelde families moest met kerst gewoon werken. Om hen in de gelegenheid te stellen om ook hun familie te bezoeken kregen ze de dag na kerst vrij; ziedaar de oorsprong van onze tweede kerstdag. Ook kregen ze vaak eten mee voor hun familie en daaruit zou langzamerhand de traditie van het kerstpakket zijn ontstaan. Hetzelfde gold voor de arbeiders: de ‘tweede’ feestdagen waren voor hen de enige vrije dagen die ze hadden, afgezien van de zondagen. Een extra vrije dag stelde hen in staat om de eigenlijke feestdag beter te vieren, zonder dat allerlei privé-beslommeringen de feestvreugde in de weg hoefden te staan. Vooral de katholieke geestelijkheid maakten zich hier sterk voor.

Van vier naar twee
Andere bronnen vermelden dat tijdens een officiële kerkvergadering in Mainz in 813 door de katholieke kerk besloten werd dat het echte kerstfeest vier dagen moest duren. Werken op kerstavond of op een van de kerstdagen bracht ongeluk: dat mocht dus niet. Het verbod gold niet voor werk dat echt gedaan moest worden. Zo mochten boeren bijvoorbeeld wel hun dieren verzorgen. De eerste kerstdag was vooral een gezellig, huiselijk feest. Tweede kerstdag was al uitbundiger. Op derde kerstdag werd de apostel Johannes herdacht, de heilige van de vriendschap. En vierde kerstdag was een echt kinderfeest: kinderen waren een dag de baas. Hoe dan ook: van die vrije kerstdagen werd steeds meer afgesnoept. Eerst verdween de vierde kerstdag, en in 1773 schrapte Nederland ook de derde kerstdag, zodat er vanaf dat moment twee over bleven. In 1964 werden de beide kerstdagen twee officiële vrije dagen voor alle Nederlanders. Niet zo vanzelfsprekend, want in België bijvoorbeeld is alleen eerste kerstdag een officiële feestdag.

Interessant is overigens de verklaring voor de joodse ‘tweede’ feestdagen Pesach (Pasen), Shavoe'ot (Wekenfeest), Soekkot (Loofhuttenfeest), Rosj Hasjana (Nieuwjaar): ook deze worden één dag langer gevierd dan in de Tora (de vijf boeken van Mozes) staat aangegeven. Dit heeft te maken met het feit dat het joodse jaar een maanjaar is. De dagen waarop de feesten vallen, worden en werden gerekend vanaf de verschijning van de nieuwe maan (begin van een joodse maand), die officieel wordt aangekondigd nadat getuigen in Jeruzalem haar hebben gezien. Er konden daarbij vroeger makkelijk fouten worden gemaakt, vooral bij het doorgeven van deze informatie vanuit de bron in Jeruzalem naar veraf gelegen gebieden. In de landen buiten Israël is daarom een extra dag toegevoegd aan genoemde feestdagen om een mogelijke verkeerde viering te voorkomen.

Afschaffen?
Nu feestdagen als Kerstmis en Pasen lang niet meer door iedereen als christelijk of kerkelijk worden gevierd en beleefd, zien we een tendens ontstaan om deze ‘extra dagen’ los te koppelen van hun oorsprong. Velen besteden deze dagen dan ook met een bezoek aan familie, autoshow, tuinbeurs, woonboulevard of sportgebeuren. Afschaffen dan maar en in plaats daarvan ruimte maken voor feestdagen die in andere godsdienstige of levensbeschouwelijke tradities worden gevierd? Deze discussie is in ons land al vaker gevoerd, maar heeft nog nooit tot afschaffingen geleid. Een beknopte rondgang in enkele kranten, tijdschriften en websites maakt al snel duidelijk, dat deze (tweede) dagen nu eenmaal vast verankerd zijn in de christelijke traditie en dat men daar ‘van af moet blijven’: er wordt al teveel aan tradities en democratische waarden geknabbeld. Het lijkt me ook eigenlijk geen goed idee, tweede kerstdag (en de andere tweede christelijke feestdagen) afschaffen ten faveure van een andere feestdag. Niet omdat het anderen niet gegund zou zijn, maar omdat het de sociale cohesie bevordert wanneer iedereen op dezelfde dag vrij is.

(Bronnen: Intermediair, Gooi en Eemlander, Wikipedia, RKK Nederland)

 

Terug naar overzicht