SPRAAKVERWARRING ALS GODSGESCHENK
Toen Jahwe neerdaalde om de stad en de toren die de mensen
bouwden in ogenschouw te nemen, zei Hij: "Nu zijn ze één volk en
spreken zij allen dezelfde taal. Wat zij nu doen is nog maar een begin; later
zal geen enkel van hun plannen meer te stuiten zijn. Laten Wij neerdalen en
verwarring brengen in hun taal, zodat de een niet meer verstaat wat de ander
zegt." En Jahwe dreef hen vandaar naar alle kanten de hele aardbodem
over, en er kwam een einde aan de bouw van de stad.
(Genesis 11, 5-8)
Door
de eeuwen heen hebben bijbelse verhalen en gebeurtenissen vele kunstenaars
over de hele wereld inspiratie geboden voor hun artistieke expressie. Onder
hen ook de Nederlandse kunstenaar Johan Herman Isings; geboren in Amsterdam
(1884) en in 1977 op 93-jarige leeftijd overleden. Isings verwierf zich in het
Nederlandse onderwijs grote faam door zijn tientallen wandplaten met
historische taferelen. Tijdens de oorlogsjaren 1940-1945 en direct daarna
vervaardigde Isings voor zijn uitgever J.B. Wolters in Groningen een serie van
60 schitterende bijbelplaten: 54 aquarellen in goud-bruin sepia en 6 in kleur.
Verkleind en in zwart-wit kregen deze aquarellen een illustratieve plaats in De
Bijbel behandeld voor jonge mensen (1949-1952) van Wolf Meesters. Kort na
het overlijden van Isings bracht uitgeverij De Vuurbaak
in Groningen een prachtig album uit, waarin de gehele serie bijbelplaten in de
orspronkelijke kleur en bijna alle op ware grootte zijn afgedrukt. Op één
van de quarellen bracht Isings de legendarische torenbouw van Babel en de
spraakverwarring in beeld.
Dreigende en donkere onweerswolken hebben zich samengepakt
boven de immense bouwwerken die de lucht in priemen. Er is zwaar weer op
komst. De eerste bliksemschicht heeft zijn weg naar het gebouwencomplex reeds
gevonden. Op het bouwterrein heerst grote chaos. Over de rand van de
mengkuipen druipt nog wat asfalt, maar verder zijn ze leeg. Een zwaarbeladen
materiaalwagen met twee dromerige ossen ervoor staat klaar om gelost te
worden, maar wordt door niemand meer opgemerkt. Her en der liggen wat stenen
verspreid op de grond, de bouwkranen zijn onbemand en verlaten. Een lange rij
werklui daalt hals over kop de trappen af. Arbeiders lopen elkaar in de weg,
zijn druk bezig hun biezen te pakken en nemen mee wat ze denken nog te kunnen
gebruiken: ladders, planken, speciebakken, gereedschap. Een van hen zadelt
alvast zijn kameel. De verwarring is op de gezichten van de werkmannen af te
lezen. Enkele leidende figuren proberen luid schreeuwend en gebarend met hun
stok mensen die elkaars taal spreken om zich heen te verzamelen in een poging
de orde te herstellen. Tevergeefs, want de arbeiders houden het voor gezien en
blazen massaal de aftocht. Samenwerking is kennelijk niet meer mogelijk, de
onderlinge communicatie is totaal geblokkeerd. Het werk is stilgevallen, het
bouwproject met onmiddellijke ingang gestopt.
In de meest gebruikelijke en traditionele interpretaties van
het levendige en fantasierijke verhaal over de
spraakverwarring tijdens de torenbouw van Babel ("poort der goden")
is vrijwel altijd het accent gelegd op het bestraffen van de menselijke
arrogantie: God neemt revanche en stuurt de onderlinge samenwerking in de war
om een einde te maken aan de overmoedige plannen van de torenbouwers.
Spraakverwarring als een soort vergeldingsmaatregel. Taal is immers een van de
belangrijkste essenties van het mens-zijn, en onontbeerlijk voor het
voortleven en doorgeven van tradities.
Een verrassend andere interpretatie van dit verhaal geeft
Ellen van Wolde, hoogleraar exegese aan de Tilburgse universiteit. Om te
voorkomen dat mensen gaan klitten en op een kluitje blijven zitten, verspreidt
God hen over de aarde en laat hen verschillende talen spreken. Alleen zó kan
de aarde bewerkt, gevuld en beheerd worden. Van Wolde ziet de verscheidenheid
aan talen derhalve als een voorwaarde voor de verspreiding van mensen op
aarde. Ook Nico ter Linden kijkt in zijn eerste deel van Het verhaal gaat
middels een schitterende hervertelling met dezelfde ogen naar het verhaal van
de torenbouw: het is uitdrukkelijk Gods bedoeling dat de mensen vanuit
'Babbeldam' uitwaaieren over de wereld en elders hun bestaan opbouwen.
Je zou kunnen zeggen: God grijpt als het ware hoogstpersoonlijk in om een
einde te maken aan het Ene Grote Verhaal. Een ingreep waardoor mensen de kans
krijgen zich mondiaal en in vrijheid te ontwikkelen, hun eigen verhaal te
vertellen en onderling uit te wisselen..
Onze maatschappij verandert snel. Wat vandaag technisch zeer
geavanceerd heet, is morgen hopeloos achterhaald. Betalen met de pinpas is
over een tijdje alweer ouderwets, de laptop met Windows Vista die je vandaag
koopt is morgen weer bijna verouderd. En wie gaat er nog zonder mobiele
telefoon op stap? Moderne communicatiemiddelen hebben de wereld tot een dorp
gemaakt, waar nieuws zich via e-mail en Internet als een lopend vuurtje
verspreidt.
Al deze nieuwe technologische ontwikkelingen die hun toepassing vinden in de
samenleving creëren nieuwe mogelijkheden, maar brengen ook nieuwe
moeilijkheden en vragen met zich mee, waar we ons geleidelijk aan van bewust
worden. Het is inherent aan vernieuwings- en veranderingsprocessen dat de
lucht dan wel eens betrekt en de barometer daalt, dat de spraak soms verward
raakt, de materiaalwagens niet altijd worden afgeladen en sommigen hun kamelen
alvast gaan zadelen. Wat zijn de sociale gevolgen van deze digitale techniek?
In welke richting de toekomstige ontwikkelingen ook zullen gaan: duidelijk is
in ieder geval, dat deze samenleving hoge eisen stelt aan de komende
generatie. Hoe zal onze samenleving er over een jaar of vijftien uit zien?
Over welke kennis moet je beschikken om mee te kunnen in die maatschappij? Hoe
verhouden zich tegen die tijd leren, werken en vrije tijd? Heeft de kerk zich
voldoende vaardigheden eigen gemaakt om de komende decennia goed toegerust de
samenleving van de toekomst mee te kunnen opbouwen? Een samenleving die
mondiaal, pluriform, multicultureel en in levensbeschouwelijk opzicht
multireligieus van karakter is.
Zo bekeken kan het verhaal van de torenbouw van Babel in
hoge mate verontrustend en angstaanjagend zijn. Maar anderzijds kan
pluriformiteit een unieke mogelijkheid bieden om te luisteren naar elkaars
opvattingen en denkbeelden, een ongekende kans om te groeien aan ervaringen en
belevingen van de ander. Spraakverwarring als een geschenk uit de hemel, een
godsgeschenk. Een geschenk dat de onderlinge communicatie, samenhang en
dialoog weer op gang brengt en het digitale tijdperk een menselijk gezicht
geeft.
Jan Simons
